Wstęp

W 1932 roku A. Huxley w książce „Brave New World” zawarł wizję utopijnego społeczeństwa opartego na eugenice. Nie przypuszczano wtedy, że opisywane sytuacje z pogranicza science-fiction staną się pod koniec XX wieku po części już faktem. Żywiołowy rozwój w dziedzinie biotechnologii, a szczególnie w dziedzinie biogenezy, nie ogranicza się już dzisiaj jedynie do poprawiania natury, ale coraz częściej dąży do manipulacji nią. Wystarczy w tym miejscu wspomnieć o sztucznych zapłodnieniach poza organizmem kobiety, inżynierii genetycznej „poprawczej”, traktowaniu embrionu ludzkiego jako ewentualnego „banku” organów do transplantacji. To wszystko wydaje się służyć praktycznej realizacji chęci całkowitego dominowania nad człowiekiem. F. Bellino stwierdza, że mamy do czynienia z realizacją projektu „człowieka bionicznego”, to znaczy człowieka, w którym to, co naturalne i to, co sztuczne zaczyna tworzyć nową hybrydę – człowieka bez tajemnic, „prześwietlonego” i zmanipulowanego według oczekiwań twórców i społeczeństwa ¹.

Realizacja projektu „człowieka bionicznego” związana jest z ideologią „człowieka wiecznotrwałego” (homo continuus). Dzisiejszy człowiek pragnie jak najdłużej istnieć i to w jak najlepszej kondycji fizycznej. Życie jego musi posiadać odpowiednią jakość, która związana pozostaje z odpowiednim dobrobytem ekonomicznym. Wszystko to, co służy zapewnieniu dobrobytu, utrzymaniu odpowiedniej jakości życia, jawi się tego typu ludziom jako dobre moralnie, zaś wszystko to, co naraża na cierpienie, lub straty stanowi moralne zło. Jest to typowy utylitaryzm, dla którego naczelną zasadą jest swoiście rozumiane szczęście człowieka, a dokładniej mówiąc, przyjemność.

W świetle utylitaryzmu i ideologii „człowieka wiecznotrwałego”, embrion ludzki nie przedstawia sobą odpowiedniej jakości istnienia. Logiczną konsekwencją takiego ujmowania problemu jest zgoda na dowolne manipulowanie dzieckiem poczętym. Argumentuje się w tym przypadku, że to jeszcze nie człowiek. Problem nienarodzonego zostaje zepchnięty niejako w sferę indywidualnych odczuć pojedynczego człowieka. W imię „pluralizmu światopoglądowego”, który w praktyce sprowadza się do etyki bez prawdy, domaga się zarówno moralnego jak i prawnego przyzwolenia na wszelkiego rodzaju manipulacje nienarodzonym. Zasada świętości życia zostaje wyparta, w imię neutralności światopoglądowej, przez zasadę jakości życia, jako tej rzekomo najbardziej obiektywnej.

Zagadnienia związane z bioetyką do lat 80-tych naszego stulecia omawiane były w ramach teologii moralnej oraz medycyny pastoralnej. Należy jednak podkreślić, że od 1950 roku, dzięki inicjatywie A. Gemellego, zaczęto wydawać periodyk „Medicina e Morale”, poświęcony poszczególnym zagadnieniom bioetycznym. Po Soborze Watykańskim II oraz po ogłoszeniu przez Papieża Pawła VI encykliki „Humanae vitae”, refleksja bioetyczna znalazła szczególne miejsce w odnowionej teologii moralnej, która zawsze interesowała się problematyką związaną z prokreacją (w ramach teologii małżeństwa i rodziny). Koniec lat 60-tych zaowocował nowymi wyzwaniami (wzrost liczby sztucznych poronień, antykoncepcja hormonalna, coraz częstsze stosowanie sztucznych zapłodnień „in vivo”). Zmusiło to włoskich teologów moralistów do odejścia od kazuistyki,
a skoncentrowaniu się na problematyce fundamentalnej, tj. integralnej koncepcji człowieka, jego godności oraz wartości życia ludzkiego. W 1970 roku zostaje po raz pierwszy użyty termin „bioetyka” przez Van Rensselaera Pottera w książce „Bioethics: The Science of Survival”. Termin ten zaczyna się coraz częściej pojawiać we włoskiej literaturze poświęconej zagadnieniom etyki medycznej oraz w literaturze teologicznomoralnej.

W centrum problematyki bioetycznej związanej z początkami życia ludzkiego oraz jego przekazywania, leży pytanie o status embrionu (problem człowieczeństwa istoty, która powstaje z połączenia się ludzkich komórek rozrodczych). Wraz z rozwojem biotechnologii pojawiły się zagadnienia o charakterze antropologiczno–moralnym, które dotyczyły granic manipulowania rozwijającym się życiem ludzkim. Wcześniejsze ustalenia w ramach teologii moralnej dotyczyły bardziej konkretnych przypadków niż integralnej koncepcji osoby ludzkiej oraz wartości życia. Nauczanie Magisterium Kościoła (Encyklika „Humanae vitae” Papieża Pawła VI, Deklaracja „Quaestio de abortu procurato” Kongregacji Nauki Wiary, Instrukcja „Donum vitae” tejże Kongregacji oraz ostatnio Encyklika „Evangelium vitae” Papieża Jana Pawła II) odegrało znaczną rolę
w zwróceniu uwagi na problem statusu embrionu ludzkiego oraz jego moralnych praw.

Celem niniejszej rozprawy jest ukazanie najważniejszych aspektów refleksji włoskich teologów moralistów i bioetyków nad statusem embrionu ludzkiego oraz jego moralnymi prawami w stałym odniesieniu do Magisterium Kościoła. Chodzi z jednej strony o przedstawienie rozwoju myśli na ten temat, z drugiej zaś – o ukazanie godności dziecka nie narodzonego, które prowadzi do określenia konkretnych praw, jakie z tej godności wynikają (konieczność ochrony i troski o pełny rozwój człowieka od pierwszej chwili jego poczęcia). Jednym z najżywiej reagujących środowisk na te nowe wyzwania bioetyczne jest środowisko włoskich teologów moralistów oraz bioetyków. W zasadniczym nurcie jest to bioetyka budowana w oparciu o antropologię chrześcijańską w nawiązaniu do Magisterium Kościoła.

Właśnie ten związek z Magisterium Kościoła sprawia, że niezależnie od opracowań włoskich autorów, niejednokrotnie należy odnieść się do nauczania Kościoła. To nauczanie stanowi punkt odniesienia oraz ostateczne kryterium oceny poglądów omawianych bioetyków oraz teologów moralistów.

We włoskiej bioetyce można dzisiaj wyróżnić dwa nurty: laicki oraz katolicki. Ten pierwszy charakteryzuje się swoistym „pluralizmem światopoglądowym”. Ten swoiście rozumiany pluralizm niejednokrotnie sprowadza refleksję teologiczną oraz filozoficzną (chodzi o klasyczny nurt filozofii – augustyńsko-platoński oraz arystotelesowsko-tomistyczny) do rzędu ideologii. W związku
z powyższym, w ujęciu nurtu laickiego, bioetyka katolicka jest traktowana jako mało przydatna we współczesnym społeczeństwie, które przechodzi swoistą ewolucję kulturowo-moralną (społeczeństwo się zmienia, a więc zmienia się również system wartości moralnych wyznawanych przez to społeczeństwo); można więc mówić o chęci „demokratyzacji” etyki. Nurt laicki bioetyki reprezentowany jest przez następujące ośrodki: Centro per la Ricerca e la Formazione in Politica e in Etica („Politeia”) w Mediolanie, Centro di Bioetica w Genui, Societa Italiana di Bioetica we Florencji, Centro di Bioetica (Istituto Gramsci)
w Rzymie. 

Nurt katolicki w bioetyce reprezentowany jest miedzy innymi przez następujące ośrodki: Centro di Bioetica przy Facoltà di Medicina e Chirurgia „A. Gemelli” Università Cattolica del Sacro Cuore w Rzymie, Istituto Giovanni Paolo II per gli Studi su Matrimonio e Famiglia Pontificia Università Lateranense w Rzymie, Istituto Siciliano di Bioetica w Acireale, Scuola di Medicina e Scienze Umane Istituto Scientifico H. San Raffaele w Mediolanie oraz Dipartimento di Scienze Umane dell’Ospedale Fatebenefratelli dell’Isola Tiberiana w Rzymie. Poszukiwania katolickich ośrodków bioetyki we Włoszech opierają się głównie na personalizmie chrześcijańskim ze szczególnym odniesieniem do nauczania Magisterium Kościoła.

Jak zostało wspomniane wcześniej, refleksja bioetyczna była uprawiana przez wiele lat w ramach teologii moralnej. Po Soborze Watykańskim II ukazały się nowe podręczniki teologii moralnej: E. Chiavacci „Teologia morale” (1977), A. Günthör „Chiamata e risposta. Una nuova teologia morale” (1977), B. Häring „Liberi e fedeli in Cristo” (1980), „Corso di morale” pod redakcją T. Goffiego
i G. Piany (1983). W opracowaniach tych poświęcono wiele miejsca problemowi aborcji, sztucznych zapłodnień, diagnozy przedporodowej, oraz interwencji na embrionach.

Bardziej szczegółowe opracowania dotyczące zagadnień bioetycznych
(a szczególnie problem statusu embrionu ludzkiego) pojawiają się we włoskiej literaturze w latach 80-tych. Wśród prominentnych dzieł należy wymienić:
G. Perico „Problemi di etica sanitaria” (1985), E. Sgreccia „Bioetica. Manuale per medici e biologi” (1987), D. Tettamanzi „Bioetica” (1987), S. Leone „Lineamenti di bioetica” (1987), L. Melina „Corso di bioetica. Il Vangelo della vita” (1996), L. Padovese „La vita umana. Lineamenti di etica cristiana” (1996), A. Spagnolo „Bioetica nella ricerca e nella prassi medica” (1997), oraz J. Carrasco de Paula [i in.] „Identità e statuto dell’embrione umano” (1998). Warto wspomnieć tu także odpowiednie hasła opracowane w „Dizionario di bioetica” pod redakcją S. Leone – S. Privitera (1994)

Dla lepszego odczytania poglądów myślicieli włoskich przyjdzie niejednokrotnie odwoływać się także do polskich publikacji. Nie chodzi jednak o jakieś szczegółowe porównanie czy też zestawienie z poglądami polskich teologów moralistów oraz bioetyków, a jedynie o uwyraźnienie pewnych aspektów nauczania autorów włoskich.

W celu napisania niniejszej rozprawy należało przeanalizować liczne opracowania we włoskiej literaturze bioetycznej oraz teologicznomoralnej dotyczące statusu embrionu ludzkiego, łącznie – jak to zaznaczono – z dokumentami Kościoła. Następnie wydobyto z nich te aspekty, które pozwalają na w miarę pełne przedstawienie najważniejszych aspektów dyskusji na temat osobowej godności embrionu. Poglądy włoskich autorów zostaną przedstawione w sposób chronologiczny.

W pierwszym rozdziale pracy będzie omówiony fundament antropologiczny, który jest podstawą dla ukazania kwestii bardziej konkretnych i praktycznych. Dlatego zanim dojdzie do prezentacji stanowisk w dyskusji nad statusem ontologicznym embrionu, zostaną na początku przedstawione dane z zakresu embriologii. Ostatnim zagadnieniem, jakie przyjdzie omówić w tej części pracy, będzie godność osoby ludzkiej (oraz wynikająca z niej godność ciała ludzkiego), jako logiczna konsekwencja uznania nienarodzonego za osobę ludzką. 

Na tle tych fundamentalnych refleksji, w drugim rozdziale zostaną przedstawione obszary zagrożeń życia w okresie prenatalnym. Mowa więc będzie
o problemie sztucznych zapłodnień, inżynierii genetycznej, interwencjach i eksperymentach na embrionach o charakterze chirurgicznym i farmakologicznym, oraz o aborcji. Tego rodzaju działania podejmowane przez współczesną biotechnologię coraz bardziej zdają się negować człowieczeństwo embrionu ludzkiego.

Trzeci rozdział poświęcony jest poszanowaniu poczętego życia ludzkiego. Punktem wyjścia w tym rozdziale będzie omówienie fundamentalnego prawa do życia, które jest podstawą istnienia wszelkich innych praw osoby ludzkiej. Przyznanie prawa do życia embrionowi ludzkiemu będzie warunkowało uznanie jego tożsamości oraz prawa do niedysponowalności biologicznej. Tutaj też zostanie omówione prawo do poczęcia w rodzinie i na sposób ludzki.  

W ostatnim rozdziale zostanie przedstawione zagadnienie asystencji prenatalnej. W punkcie wyjścia przyjdzie rozważyć problem ochrony prawnej dziecka poczętego. Chodzi więc o odpowiedź na pytanie, na ile status osoby dziecka nie narodzonego warunkuje zabezpieczenie podstawowych praw od strony prawa stanowionego przez państwo. Jednym z fundamentalnych praw osoby ludzkiej jest prawo do opieki medycznej. Dlatego dalsze rozważania w tej części pracy będą się koncentrowały na przedstawieniu zagadnienia na ile przysługuje dziecku poczętemu prawo do opieki medycznej, oraz o jaki rodzaju opieki medycznej można dzisiaj mówić. Ostatnim zagadnieniem jaki przyjdzie przedstawić, będzie opieka religijna nad dzieckiem nie narodzonym. Szczególnie będzie tu mowa
o roli Kościoła w służbie życiu.

Refleksja bioetyczna nieustannie rozwija się wraz z rozwojem biotechnologii. Środowisko włoskich bioetyków pozostaje bardzo żywo reagującym na coraz to nowe wyzwania współczesności w dziedzinie biomedycyny. Poszukiwania tego środowiska nieustannie dążą do znalezienia z jednej strony punktu stycznego do dialogu ze współczesnym społeczeństwem, z drugiej zaś strony w sposób jednoznaczny stara się określić moralne granice w dziedzinie biotechnologii, poza które już wyjść nie można. Autor tej pracy miał okazję zetknąć się bliżej z włoską myślą bioetyczną poprzez studia w zakresie bioetyki (Scuola di Medicina
e Scienze Umane Istituto Scientifico H. San Raffaele w Mediolanie) oraz teologii moralnej (Facoltà teologica dell’Italia Settentrionale w Mediolanie) odbyte na terenie Włoch.

¹ Por. F. Bellino. I fondamenti della bioetica. Aspetti antropologici, ontologici e morali. Roma 1993 s. 59.

STATUS I MORALNE PRAWA NIENARODZONEGO...: Strona tytułowa » Wstęp » I. Nienarodzony jako człowiek » II. Obszary zagrożeń życia w okresie prenatalnym » III. Poszanowanie poczętego życia ludzkiego » IV. Asystencja prenatalna » Zakończenie » Słownik terminów biologiczno-medycznych » Wykaz skrótów » Bibliografia